Reklama

2021-07-03 10:00:00

Antropolodzy badają Orawę

Dlaczego mieszkańcy Rzepisk mają orle nosy, a górale z Trybsza prostsze?

Dlaczego cechy antropologiczne jurgowian na Spiszu i lipniczan na Orawie są tak podobne? Te słowa pisaliśmy w 2009 roku, gdy dobiegały końca badania antropologiczne ludności na Orawie. Przypominamy dziś ten test.

Spisz pomierzony
Prof. Krzysztof Kaczanowski, antropolog z Uniwersytetu Jagiellońskiego, z sentymentem wspomina swój pierwszy przyjazd do Jurgowa na Spiszu w latach 60. i nieufność ówczesnych mieszkańców. Nie pomagały ani apele z ambony, ani prośby młodego naukowca, ani powoływanie się na Uniwersytet Jagielloński. Antropologa uratowała dopiero jurgowianka Maria Sołtys, pielęgniarka z ośrodka zdrowia w Bukowinie Tatrzańskiej, dzięki której zaczęły się otwierać drzwi miejscowych chat. Pierwsze pomiary Kaczanowski przeprowadził na Spiszu w latach 1962-67, kolejne – w 1972 i w 1973. Wspierała go grupa kilkunastu antropologów, która w różnych składach wykonywała w tych latach badania w terenie. W sumie pomierzonych zostało 7 tys. osób. Najlepiej przebadaną wsią był Jurgów, w pozostałych wioskach zbadana została reprezentatywna grupa. Badania wykonane na Spiszu to materiały unikalne – żaden inny region w Polsce nie został do tej pory tak dokładnie przebadany.

Badania rasy, ale nie rasizm
Antropologia fizyczna zajmuje się zmiennością cech anatomicznych i fizjologicznych człowieka w czasie i przestrzeni. – Polska antropologia nigdy nie miała podtekstów rasistowskich – podkreśla kilkakrotnie podczas naszej rozmowy prof. Krzysztof Kaczanowski. – Nie ma nic wspólnego z badaniami, które naziści przeprowadzali w czasie okupacji także na Podhalu. Badania niemieckie – według mojej intuicji – miały stworzyć jakieś podstawy pseudonaukowe, przekonać o istnieniu wyższych i niższych ras. Ja w swoich badaniach używam określenia „rasa”, ale jako skrót myślowy, zespół określonych cech, tworzących rodzaj idealnego typu. Pojęcie rasy nie niesie za sobą wartościowania – tłumaczy prof. Kaczanowski. Krakowski antropolog podczas badań na Spiszu dokonywał pomiaru wzrostu, wysokości puszki mózgowej (od ucha do czubka głowy), wysokości usznej, pomiarów głowy – długości i szerokości, szerokości czoła, twarzy, żuchwy, nosa itd. Badał poza tym barwę oczu i włosów, a także kształt nosa. – Podczas moich badań postawiłem sobie pytanie, czy ludność Spisza jest antropologicznie podobna do ludności z przylegających miejscowości podhalańskich? Chciałem też sprawdzić, czy przesłanki historyczno-etnograficzne, mówiące o niejednolitym zaludnieniu Spisza, mają odzwierciedlenie w strukturze antropologicznej – wyjaśnia Kaczanowski.

Czy te oczy są żywe
Kaczanowski wędrował od chaty do chaty, prosząc o zgodę na pomiary. Odwiedził wszystkie domostwa w Jurgowie. Nosił ze sobą specjalne tabliczki z kosmykami włosów i wzorami oczu, co miało ułatwiać klasyfikację. – A te włosy to z Oświęcimia?”, „A będą nas wywozić?” czy „Te oczy są żywe?” – to pytania, które słyszał najczęściej. Nierzadko spotykał się z odmową. – W Łapszance zmierzyliśmy kilka kobiet, jedna z nich przybiegła za nami, żądając, żeby oddać jej kartę z pomiarami, bo jak my ją spisaliśmy, to ona teraz umrze. Ja ją uspokajałem, a kolega z tyłu przepisywał wyniki pomiarów, żeby za chwilę oddać jej kartę – wspomina.

Zaufanie gaździny z Jurgowa
Z czasem antropolog zżył się z jurgowianami. Z dumą wspomina zaufanie gaździny Sołtysowej, która pozostawiała na kilka godzin pod jego opieką roczną wnuczkę. Z tamtych czasów zapamiętał niezwykłe poczucie własnej godności jurgowian, ich szczerość i gościnność. Podziwiał wnikliwą znajomość przyrody i ich wrodzoną inteligencję. Początek badań w Jurgowie to czasy, kiedy we wsi praktycznie nie było elektryczności, do Jurgowa nie kursował żaden autobus. W nowotarskim kombinacie obuwia pracowały tylko 2 jurgowianki. By dotrzeć do pracy, wstawały o godz. 4 rano, szły do Białki Tatrzańskiej i stamtąd dopiero zabierał je autobus. – Pamiętam z tych czasów niezwykłe antagonizmy pomiędzy jurgowianami i bukowianami. Brały się stąd, że w okresie międzywojennym Jurgów był bogatą wsią, każdy jurgowski gazda miał parobka z Bukowiny, gdzie z kolei była ogromna bieda. Po wojnie to się zmieniło, Jurgów podupadł, a Bukowina stawała się popularnym kurortem, bogaciła się na oczach. Wzajemna niechęć jednak pozostała – opowiada prof. Kaczanowski.

Gościnność Czarnej Góry
Badania w pobliskiej Czarnej Górze antropologowi z Krakowa ułatwił ówczesny dyrektor szkoły, Jan Budz. Poznał go w bukowiańskim ośrodku zdrowia. Poradził, by przyszedł na niedzielną mszę. – Po nabożeństwie ustawił przed kościołem stolik i po nazwisku nawoływał ludzi. Było nas tylko 3 antropologów, więc w obłędzie mierzyliśmy ludzi napędzonych do nas przez dyrektora. Potem jeszcze chodziliśmy po domach. Zjedliśmy wtedy chyba z 3 obiady i wypiliśmy hektolitr herbaty. Uderzyła mnie niezwykła gościnność tych ludzi i ich życzliwość. Z sentymentem wspominam pana Budza, który miał taki autorytet wśród ludzi. Żaden z innych dyrektorów szkoły nie zaangażował się tak jak on w pomoc nam – opowiada prof. Kaczanowski.

Nosy dzielą Spisz
Prof. Kaczanowski zauważył, że ludność Jurgowa, Rzepisk, Łapszanki czy Czarnej Góry jest antropologicznie podobna do Podhala. Te dwa regiony różni architektura, stroje czy gwara, ale antropologicznie nie ma większych różnic. Wynika to najprawdopodobniej z faktu, że w obydwu przypadkach mamy do czynienia z osadnictwem wołoskim. Ciekawostką jest fakt, że kobiety na Spiszu mają ciemniejsze oczy, niż mężczyźni. Spisz dzielą też nosy. Mieszkańcy Jurgowa, Łapszanki czy Rzepisk mają nosy bardziej wypukłe, orle. Natomiast w części nizinnej Spisza – Nowej Białej, Frydmanie czy Dursztynie – nosy były prostsze. Mężczyźni z Łapszanki są najniżsi wśród mieszkańców Spisza (średnia wzrostu wynosiła tam w latach 70. ok. 164 cm). Gdyby te badania były wykonane dzisiaj, można przypuszczać, że mieszkańcy Łapszanki nie odbiegaliby wzrostem od innych. Wzrost to wskaźnik najszybciej reagujący na wzrost poziomu życia. Przed laty mieszkali tam najbiedniejsi ludzie na Spiszu. Dziś warunki ich życia poprawiły się i zrównały z innymi miejscowościami. W Dursztynie z kolei antropologów uderzyła duża liczba ciemnych oczu, w porównaniu z innymi miejscowościami Spisza. – Może to pamiątka po węgierskich pastuszkach, którzy przepędzali bydło z Puszt Węgierskich aż do Lipska?. Na halach dursztyńskich mieli 2- 3-tygodniowe postoje – sugeruje prof. Kaczanowski. – To tylko jedna z wielu hipotez. Czarne oczy mogą być wynikiem np. tzw. „efektu założyciela” – dodaje pospiesznie.

Wędrówki Wołochów
– Wyniki tych badań pokazują wewnętrzne zróżnicowanie Spisza, a to jest następstwem różnic osadniczych w poszczególnych spiskich miejscowościach – stwierdza krakowski antropolog. O szczegółowych wnioskach, płynących z badań na Spiszu, prof. Kaczanowski mówi niechętnie. Poznamy je jeszcze w tym roku, w przygotowanym przez niego opracowaniu. – Cały łuk Karpat cechami morfologicznymi nawiązuje do Półwyspu Bałkańskiego. Wołosi, którzy dotarli aż do Śląska, nieśli ze sobą nazewnictwo, stroje. Wspólne dla całego łuku Karpat cechy antropologiczne nie są tak ostrymi kryteriami – uzupełnia Elżbieta Niedźwiecka, która w latach 70. także uczestniczyła w badaniach na Spiszu. Badania wykazały różnice pomiędzy ludnością Spisza południowego i północnego. Ten północny – nizinny, został zasiedlony wcześniej, ok. XIII wieku. Wioski powstawały na prawie niemieckim, osiedlała się tu najprawdopodobniej ludność Małopolski, przemieszczająca się wzdłuż rzek z północy na południe. Wyżej położone wioski spiskie, jak Jurgów czy Rzepiska, zasiedlone były trzy wieki później przez Wołochów.

Pomiary na Orawie
Od 2005 roku badania antropologiczne trwają na Orawie. Prowadzi je Katarzyna Grobarczyk-Piekło. Antropolog chce znaleźć odpowiedź na pytanie, czy pozostałości kulturowe po Wołochach, obecne w tym regionie, mają także odzwierciedlenie w cechach antropologicznych ludności tu mieszkającej. Badania są anonimowe, wykonywane wyłącznie u dorosłych. Pani Katarzyna nie tylko dokonuje pomiarów, sprawdza także miejsce urodzenia osoby badanej, oraz miejsce urodzenia rodziców i dziadków. Przebadała już ok. 640 osób. – Aż 97% badanych przeze mnie osób od 3 pokoleń pochodzi z Orawy. Tu się urodzili, podobnie jak ich ojcowie i dziadkowie. Wstępnie mogę powiedzieć, że widzę dużo podobieństw do wyników badań z Żywiecczyzny. Ma to potwierdzenie w przekazach, że na Orawie osadzali się ludzie z okolic Żywca i Lanckorony. Ciekawostką jest też to, że wyniki Lipnicy Wielkiej, najwyżej położonej orawskiej wsi, są bardzo podobne do wyników w Jurgowie na Spiszu. To najprawdopodobniej wynika z faktu, że mieszka tam ludność pochodzenia wołoskiego. Wołosi, jak wiadomo, przemieszczali się terenami górskimi – tłumaczy Katarzyna Grobarczyk-Piekło. – Korzystając z okazji, chciałabym podziękować wszystkim, którzy do tej pory wzięli udział w dotychczasowych moich badaniach – dodaje.

Beata Zalot
Tygodnik Podhalanski 25/2009 

Kup e-wydanie Tygodnika Podhalańskiego.

Reklama
Komentarze Facebook
Dodaj komentarz
Wysłanie komentarza oznacza akceptację regulaminu komentowania na łamach 24tp.pl
antykancelista73 2021-07-09 15:13:23
kurr
mniej klęcz więcej myśl to działa.......
dudek 2021-07-03 14:07:57
Górale Pienińscy ze Szczawnicy Niżnej też mają orle nosy.
kurr 2021-07-03 10:22:32
ciekawe, komu zależy na wzniecaniu narodowościowych podziałów. wydawało się, że po mierzeniu nosów przez hitlerowców, więcej ta historia się nie powtórzy. a tu znowu goralenvolk, żołnierze wyklęci i niewyklęci itp. ohyda.

Reklama
  • PRACA | dam
    RESTAURACJA W ZAKOPANEM ZATRUDNI OSOBĘ DO PRACY ZA BAREM. 601 533 566, 18 20 64 305
  • PRACA | dam
    RESTAURACJA W ZAKOPANEM ZATRUDNI KELNERKĘ - PRACA STAŁA. 601 533 566, 18 20 64 305
  • PRACA | dam
    RESTAURACJA W ZAKOPANEM ZATRUDNI OSOBY DO PRACY W WEEKENDY, ŚWIĘTA. 601 533 566, 18 20 64 305
  • KUPNO
    KUPIĘ STARE SANIE GÓRALSKIE MOGĄ BYĆ DO MAŁEJ RENOWACJI. Tel. 691 523 433, paula.9@interia.pl
  • SPRZEDAŻ | różne
    LIKWIDACJA OBIEKTU W KOŚCIELISKU - WYPRZEDAŻ w dniach 27-29.09 - drewnianych mebli (łóżka, fotele i inne) odbiór osobisty. Tel.694180903
  • PRACA | dam
    RESTAURACJA W ZAKOPANEM zatrudni POMOC KUCHENNĄ. Warunki pracy i płacy bardzo dobre. Kontakt tel. 602 186 987.
  • PRACA | dam
    PIEKARNIA W ZAKOPANEM zatrudni DZIEWCZYNĘ LUB CHŁOPAKA DO KROJENIA CHLEBA. Praca na noc. 604 102 804, 602 285 793, 601 512 211.
  • PRACA | dam
    Firma w Zakopanem zatrudni PANIĄ DO SPRZĄTANIA i MAGAZYNIERA/-KĘ (praca na noc). 604 102 804, 602 285 793, 601 512 211.
  • NIERUCHOMOŚCI | wynajem
    Do wynajęcia PÓŁ DOMU (3 pokoje) - Białka Tatrzańska. 695 505 776.
  • PRACA | dam
    "TESKO" Tatrzańska Komunalna Grupa Kapitałowa Spółka z o.o. w Zakopanem zatrudni KIEROWCĘ CIĄGNIKA oraz PRACOWNIKA FIZYCZNEGO do Zakładu Utrzymania Dróg na okres zimy, na pełen etat. Nr tel. 18 20 25 629, e-mail: tesko@tesko.pl
  • MOTORYZACJA | sprzedaż
    MAZDA 6, 2004, kombi, diesel. 660 275 561.
  • PRACA | dam
    Zatrudnie Kierowców C+E NA trasy krajowe Wyjazdy z Nowego Targu na Śląsk powrót Nowy Targ Wysokie zarobki dobre warunki pracy. 601852059luczkowskitrans@gmail.com
    Tel.: 601852059
  • PRACA | dam
    Pensjonat w Zakopanem zatrudni na stałe POKOJOWĄ. 666378357.
  • NIERUCHOMOŚCI | kupno
    KUPIĘ DZIAŁKĘ ZABUDOWANĄ LUB NIEZABUDOWANĄ w Zakopanem lub najbliższych okolicach, tel.786119886
  • KOMUNIKATY
    W NIEDZIELĘ W BIAŁYM DUNAJCU - OKOLICE GMINY - ZAGINĘŁY 2 KROWY CZERWONO-BIAŁE.NAGRODA DLA ZNALAZCY. 600 771 479.
  • PRACA | dam
    Karczma Tatrzański Bór w Małem Cichem zatrudni kelnerkę oraz pomoc kuchenną (garmażerka) mile widziane doświadczenie. Możliwość zakwaterowania.
  • PRACA | dam
    Praca opiekunki w Domu Opieki dla osób starszych w Zakopanem, Struga 4. 698-673-260swiatkowska.w@wp.pl
    Tel.: 698
  • PRACA | dam
    Zatrudnimy OSOBY DO PUNKTU GASTRONOMICZNEGO OD JUŻ - SPRZEDAŻ GOFRÓW I WINA GRZANEGO - KRUPÓWKI. Kontakt: 533 226 109.
  • NIERUCHOMOŚCI | sprzedaż
    DZIAŁKI 2 HA - k/Białki. 182856454.
  • USŁUGI | inne
    WYCINKA, PRZYCINKA DRZEW W TRUDNYCH WARUNKACH - 691 317 098.
  • PRACA | dam
    RESTAURACJA DOMINIUM na Krupówkach ZATRUDNI KELNERKĘ, PIZZERA, DOSTAWCĘ - NA STAŁE. 668 404 790, 664 023 298.
  • PRACA | dam
    POKOJOWA w hotelu 4* w centrum Zakopanego. Kameralny obiekt, spokojna praca. Pełny etat, umowa o pracę. Tel. 889 949 381.
  • PRACA | dam
    KUCHARZ/RKA śniadaniowi oraz a\'la carte - w hotelu 4* w centrum Zakopanego. Pełny etat, umowa o pracę. Tel. 792 276 261.
    Tel.: 792 276 261
  • PRACA | dam
    KARCZMA SZAŁAS KURNIAWA ZATRUDNI POMOC KUCHENNĄ - Zakopane Jaszczurówka - 608 842 830.
  • PRACA | dam
    Hotel "Sabała" w Zakopanem zatrudni OSOBĘ DO SPRZĄTANIA POKOI. Oferujemy umowę o pracę. Bardzo prosimy o kontakt osobisty w recepcji hotelu przy ulicy Krupówki 11 lub tel. 18 20 150 92.
  • PRACA | dam
    Hotel "Sabała" w Zakopanem zatrudni OSOBĘ NA REKREACJĘ HOTELOWĄ. Bardzo prosimy o kontakt osobisty w recepcji hotelu przy ulicy Krupówki 11 lub tel. 18 20 150 92
  • PRACA | dam
    Hotel w Bukowinie Tatrzańskiej zatrudni: - Kucharzy/ młodszych kucharzy - Panie do przygotowywania śniadań - Kelnerów/ kelnerki - Recepcjonistki/ Recepcjoniści Praca stała bądź dorywcza, elastyczny grafik pracy, stabilne warunki zatrudnienia. 507645428natalia25-92@o2.pl
    Tel.: 507645428
  • PRACA | dam
    Restauracja Adamo przyjmie do pracy kucharza, pizzera, kelnera, pomoc kuchenna.. 606951331
    Tel.: 606951331
  • PRACA | dam
    PRACA OD ZARAZ! Wynagrodzenie do 9 000 zł netto! Serwis sprzątający: Vorarlberg Austria. Chcesz być częścią naszego zespołu? Dołącz do nas! Prześlij nam swoje CV na adres: office.cowa@gmail.com.office.cowa@gmail.com
  • PRACA | dam
    POSZUKUJĘ ASYSTENTKI STOMATOLOGICZNEJ lub OSOBY CHĘTNEJ NA TO STANOWISKO (po maturze, DO PRZESZKOLENIA) - Zakopane. 793 333 072 (po godz. 19)
  • SPRZEDAŻ | różne
    Sprzedam NOWE KILIMY RĘCZNIE TKANE (z owczej wełny). Wzory: jarzębina i parzenica (60/80), krokusy. GOBELIN - pejzaż zimowy - (145/80). TORBY JUHASKIE. CHODNIKI TKANE NA KROŚNIE. Tel. 793 887 893
  • PRACA | dam
    NORWEGIA (Oslo) - BUDOWLAŃCY. Zatrudnimy na warunkach norweskich pomocników, tynkarzy, malarzy, dekarzy. Języki obce NIE wymagane - praca tylko z pracownikami z Podhala. Praca całoroczna, również w zimie. Zjazdy do kraju co 1-3 tygodnie (samolot) wg. własnego uznania. Pełna elastyczność co do wyjazdów do kraju. Zarobki od 15-25 Euro /godz. Zapraszamy. Tel. 667 602 602.
  • USŁUGI | budowlane
    PŁYTKI, PANELE, SZPACHLOWANIE, MALOWANIE itp. 796 544 016.
  • PRACA | dam
    Karczma na Krupówkach - zatrudnimy PRACOWNIKÓW NA BAR ORAZ KELNERÓW. Od już. Zakopane. Kontakt: 533 226 109.
  • USŁUGI | budowlane
    OGRODZENIA, www.hajdukowie.pl. 692 069 284.
2021-09-27 18:33 Dziś serwujemy książkowe różności. Konkurs dla czytelników 2021-09-27 18:30 Rynek pełen życia 2021-09-27 17:41 Quad z dużą prędkością przejechał przez Krupówki 1 2021-09-27 16:42 Wypadek taternicki na Kościelcu. Ratownicy TOPR w akcji 2021-09-27 16:33 MOK na walizkach tym razem na Filipinach 2021-09-27 16:15 Dzikim okiem spójrz na korytarz ekologiczny 2021-09-27 15:30 Polacy zdziwieni, że przed wejściem do lokalu pytają o szczepienia 1 2021-09-27 15:23 Podróż w Miejscu - Podróże po Kulturze 2021-09-27 14:46 Sprostowanie Kliniki Medycznej Allmedica 2021-09-27 14:41 Potrącenie dziewczynki na Kasprusiach 2021-09-27 13:58 Na Krupówkach bez powodu uderzył turystę, natychmiast zatrzymali go policjanci 7 2021-09-27 13:15 Wtorek z narkotykami - trójka młodych ludzi przyłapana na gorącym uczynku 1 2021-09-27 12:33 Potrącenie w Cichem 2 2021-09-27 12:15 Sorry Boys i Ania Gąsienica Byrcyn na zakończenie muzycznego festiwalu w Kościelisku 2 2021-09-27 11:30 Oblężone Tatry. Za tydzień zapowiada się kolejny słoneczny weekend 2021-09-27 11:30 Mieszkanie Plus w Nowym Targu - nabór jeszcze w tym roku 1 2021-09-27 10:44 Nowe zakażenia koronawirusem na Podhalu. Ile tym razem? 4 2021-09-27 10:30 Sesja w Czarnym Dunajcu. Po kilku minutach obrady przerwane 2021-09-27 10:00 Sezon na podgrzybki w pełni 2021-09-27 09:00 SQBANI podbijają telewizję 4 2021-09-27 08:00 Brak toalet w Zakopanem 10 2021-09-26 22:15 Złote Rysie rozdane 2021-09-26 21:55 Stłuczka na Niwie 2021-09-26 21:30 Nagroda publiczności dla "Sonaty" 2021-09-26 21:00 Kolejny puszczyk uratowany 2021-09-26 20:20 Anna Tybor gotowa na narciarski atak na Manaslu 1 2021-09-26 19:42 Droga w Trybszu już jest przejezdna 2021-09-26 19:30 Rowerzyści, uważajcie! (WIDEO) 6 2021-09-26 19:23 Waleczne kobiety 2021-09-26 19:10 Zajechał drogę motocyliście 2 2021-09-26 18:45 Słowaccy fiakrzy czekają na turystów 3 2021-09-26 18:10 Motocyklista nie zauważył progu zwalniającego. Zablokowana ulica Szkolna w Zakopanem 3 2021-09-26 16:55 Czy ktoś widział tego psa? 2021-09-26 16:34 Śmiertelny wypadek w Trybszu (WIDEO, ZDJĘCIA) 2021-09-26 15:22 Gloria Artis dla absolwentów szkoły Kenara 2021-09-26 14:45 Skok ze spadochronem czy lot balonem? (WIDEO) 2021-09-26 14:00 Na Podhalu trzy nowe zakażenia koronawirusem 3 2021-09-26 13:15 Babia Góra oblężona 2021-09-26 12:45 Pasterstwo wirtualnie 2021-09-26 12:30 Tak z lotu ptaka wygląda remont ronda przy dworcu PKP w Zakopanem 3 2021-09-26 11:45 Uwieczniali magiczne miasteczko (ZDJĘCIA) 2021-09-26 11:36 Szalom przyjęła zakopiańskich artystów 1 2021-09-26 11:02 Tak się dziś budziła królowa Beskidów 2021-09-26 10:17 Pastwił się nad żoną, więc wyleciał na bruk - jak ustawa przewiduje 2 2021-09-26 09:33 Ratownicy TOPR już rano polecieli na pomoc 2021-09-26 09:15 Przejście drugą stroną ulicy, a po drugiej stronie... 3 2021-09-26 08:35 Odbierzesz Złotego Rysia 2021-09-26 08:30 Piękna pogoda, ale wysoko w Tatrach trudne warunki turystyczne 2021-09-26 08:00 Józefa Nyki długie życie 2021-09-25 22:37 Mamy góralki karmią dzieci w pięknych okolicznościach przyrody 9
NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY
NAJCZĘŚCIEJ KOMENTOWANE
OSTATNIE KOMENTARZE
WARUNKI W GÓRACH
POGODA W WYBRANYCH MIASTACH REGIONU
Reklama
Polecamy

Album TP

Pożegnania

Bojcorka

FILMY TP